كۆرەش كۈسەن

   يىتەر، يىتەر، ئۇيقۇڭ يىتەر،

ھالىمىز بۈگۈن بەكمۇ خەتەر،

ئازاتلىق ئۈچۈن ئۆلمىگەن ئەر،

ئاخىرى ئىمانسىز كىتەر.

يىتەر، يىتەر، ئۇيقۇڭ يىتەر،

بىزنى پەقەت جاھاتلا كۈتەر،

باش كېسىلسە مەيلى، چۈنكى،

ۋەتەن سۆيگەن قانلار تۆكەر.

 يىتەر، يىتەر، ئۇيقۇڭ يىتەر،

قۇرئانىمىز يول كۆرسىتەر،

ھەممىمىز تەڭ قوزغىلايلى،

ئەمدى كەتسە ۋەتەن كىتەر.

ھاڭكاڭدىن ئۇچۇپ كانادانىڭ ۋىنكاۋېر شەھىرىگە چۈشكەن يولۇچى ئايرۇپىلاندا ھەيران قالارلىق بىر ۋەقە يۈز بەرگدى.

يۈزىگە بىر قېرى كىشىنىڭ سۇنئىي چىرايىنى كىيىپ كۆزئەينەك تاقاپ ئايرۇپىلانغا ئولتۇرغان بۇ كىشىنىڭ 20 ياشلىق بىر خىتاي ئىكەنلىكى ئاشكارا بولغان. ئايرۇپىلان خادىملىرى مەزكۈر خىتاينىڭ قوللىرىدىن ئۇنىڭ ياش كىشى ئىكەنلىكىنى بىلىپ گۇمان قىلغان. گۇماندار ئايرۇپىلاننىڭ ھاجەتخانىسىغا كىرىپ يۈزىدىكى نىقاپنى چىقىرۋەتكەندىن كېيىن ئۆز ئورنىغا كېلىپ ئولتۇرغان، ئايرۇپىلان خادىملىرى بۇ خىتايدىن گۇمانلىنىپ ئۇنى تەكشۈرگەن. دەسلەپتە ئۇ خىتاي ئىنكار قىلغان بولسىمۇ سومكىسىدىن سۈنئى ياسالغان ماسكا چىققاندىن كېيىن ئۇ قىلمىشلىرىنى ئېتىراپ قىلغان ۋە 1955 ‏- يىلى تۇغۇلغان بىر ئامېرىكىلىقنىڭ قىياپىتىگە كىرىپ كاناداغا قاچقانلىقىنى ۋە كانادادىن سىياسىي پاناھلىق تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئوباما تىجارەت مىنىستىرى گرېي لوك بىلەن ھىندىستاننىڭ بومباي شەھىرىگە يېتىپ كەلدى. باش مىنىستىرلىكنىڭ مەخسۇس ئايرۇپىلانى بىلەن ھىدىستانغا كەلگەن ئوبامانى 500 بىخەتەرلىك خادىمى قوغدىغان. خەۋەرلەردە بىلدۈرۈشىچە، ئوبامانىڭ ئاسىيا زىيارىتىدە ئوباما بىلەن سودا تىجارەت مىنىستىرى، پارلامېنت ئەزالىرى، بىخەتەرلىك، ئىستىخبارات خادىملىرى ۋە ئاخباراتچىلاردىن بولۇپ 900 كىشى ھەمرا بولىدىكەن.

ئوباما ئاسىيا زىيارىتىدە، ھېندۇنۇزىيە، جەنۇبى كۇرىيە، ۋە ياپۇنىيىگە بارىدىكەن. جەنۇبى كۇرىيىنىڭ پايتەختى سىئۇل شەھىرىدە كېلەر ھەپتە ئۆتكۈزۈلىدىغان G ‏-20 يىغىنىغا قاتنىشىدىكەن.

ئوباما ھىندىستاندا، 2008 ‏- يىلى بومباي شەھىرىدە يۈز بەرگەن تېررورلۇق ۋەقەسىدە ئۆلگەنلەرنى خاتىرلەش مۇراسىمىغا قاتنىشىدىكەن ۋە ھىندىستان دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچى ماھاتا گاندىنىڭ ئۆيىنى زىيارەت قىلىدىكەن.

كۈزەتكۈچىلەر، ئوبامانىڭ بۇ قېتىمقى ياپۇنىيە ۋە ھىندىستان زىيارىتى خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن بىر سىياسىي ئىتتىپاق قۇرۇشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.

ھىندىستان باش مىنىستىرى سىنگ 10–ئاينىڭ 24–كۈنىدىن باشلاپ ياپونىيە ، ۋيېتنام ۋە مالايسىيالاردا 6 كۈنلۈك زىيارەتتە بولدى.  ئۇنىڭدىن باشقا ، ئۇ يەنە خانويدا ئۆتكۈزۈلىدىغان شەرقىي ئاسىيا ئەللىرى باشلىقلىرى يىغىنىغا قاتناشقان ، يۇقىرىقى ئۈچ دۆلەت بىلەن قوش تەرەپلىك زىيارەتتە بولغان.

 ھىندىستان ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ قارىشىچە، ئانالىزچىلار، خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىك ئسىتراتېگىيەسىىنىڭ تەھدىتىگە ئەڭ كۆپ ئۇچراۋاتقان ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ۋيېتنامدىن ئىبارەت ئۈچ دۆلەت بىر نىيەتتە ھەمكارلىشىپ، خىتايغا تاقابىل تۇرۇشنى مەسلىھەتلەشكەن . ئۇلار بۇ ئۈچ دۆلەت خىتاي، رۇسىيە ۋە شۇنىڭدەك بىر قىسىم ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىر قانچە يىل ئىلگىرى قۇرغان شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئوخشاش بىر تەشكىلات — خانوي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى قۇرۇشنى ئىلگرى سۈرگەن.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى بان كىمۇن، خىتايدا ئېلىپ بارغان زىيارەتتە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسنى كۈن تەرتىپكە كەلتۈرگەنلىكىنى بىلدۈردى.

ب د ت باش كاتىپى بانكىمۇن، ئاخباراتچىلارنىڭ، خىتايغا ئېلىپ بارغان زىيارىتى جەرىيانىدا، نېمە ئۈچۈن كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدە تىلغا ئالمىغانلىقىنى ھەققىدە سورىغان سوئاللىرىغا جاۋاپ بەردى. كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنىڭ ب د ت نىڭ ئەڭ كۆپ ئەھمىيەت بەرگەن مەسىلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ مۇنداق دېدى: ئاسىيادا ئېلىپ بارغان زىيارىتىمدە خىتاي، كومبۇدژا، مىيانمار ۋە ۋىتىنام قاتارلىق دۆلەتلەردە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى كۈن تەرتىپكە كەلتۈردىم. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن خىتاينىڭ، نەنجىڭ، شاڭخەي ۋە بېيجىڭ قاتارلىق شەھەرلىرىدىكى زىيارىتى جەرىيانىدا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىنلاردا، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدە سۆز قىلغانلىقىنى، خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن ئېلىپ بارغان ئۇچرىشىشلاردىمۇ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى سۆزلەشكەنلىكىنى بىلدۈردى.

بان كىمۇن سۆزىدە يەنە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى قاتارلىق ھەر ساھە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە خىتاي بىلەن داۋاملىق ئۇچرىشىپ تۇرىدىغانلىقىنى، بىلدۈرۈپ مۇنداق دېدى: بېيجىڭ خەلق ئاممىسىغا تېخىمۇ كۆپ ئەركىنلىك بېرىشى كېرەكلىكىنى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە رىئايە قىلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. 

ئىككى كۈن ئىلگىرى نىيۇرك تايمىز گېزىىتىدە ئېلان قىلىنغان ماقالىدا، ‘ ب د ت باش كاتىپى بان كىمۇننىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەڭ ئېغىر خىتاينىڭ، بۇ يىل نۇبىل تىنچلىق مۇكاپاتى بېرىلگەن خىتاي مۇخالىپ سىياسىي پائالىيەتچى لىيۇشاۋبۇنىڭ ھەقسىز بىر شەكىلدە تۈرمىدە يېتىۋاتقانلىقىنى خىتاي دۆلەت مىنىستىرى خۇ جىنتاۋ بىلەن ئۇچراشقاندا تىلغا ئالمىغانلىقىنى ئەيبلىگەن ئىدى. ماقالىدا بىلدۈرۈشىچە، بان كىمۇننىڭ ئىككىنجى قېتىم باش كاتىپ بولۇپ سايلىنالماسلىقنڭ ئالدى ئېلىش ئۈچۈن خىتايغا ياكى ب د ت بىخەتەرلىك كومتېتىغا ئەزا باشقا دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتقانلىقى بىلەن ئەبيلەپ تەنقىد قىلدى.

لې فېگارو گېزىتى بۇ ھەقتە تارقاتقان خەۋىرىدە، سەركۇزىنىڭ خىتاينىڭ ئاچچىقىنى كەلتۈرمەسلىك ئۈچۈن 2010 ‏- يىللىق نۇبىل تىنچلىق مۇكاپاتى بېرىلگەن تۈرمىدىكى خىتاي مۇخالىپ سىياسىي پائالىيەتچى لىيۇ شاۋبۇنى تەبرىكلىمىگەنلىكىنى ۋە لىيۇ شاۋبۇنى قويۇپ بېرىش ئۈچۈن چاقرىق قىلمىغانلىقىنى ئەيبلەپ يازدى.

فرانسىيە خىتاي بىلەن 20 مىليارد دوللارلىق ئېنىرگىيە، تېلېفۇن ئۇچۇر ‏- ئالاقە ۋە ئايرۇپىلان سېتىۋېلىش قاتارلىق ساھەلەردە كېلىشىم قىلدى. فرانسىيە كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيەتلىرى خىتايغا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويمىغانلىقىنى ئەيبلىدى.

ئۈچ كۈنلۈك رەسمى زىيارەت ئۈچۈن فرانسىيىگە كەلگەن خىتاي دۆلەت رەئىسى خۇجىنتاۋ، فرانسىيە دۆلەت رەئىسى سەركۇزى تەرىپىدىن قارشى ئېلىندى. خۇ جىنتاۋنىڭ فرانسىيىگە زىيارەت قىلىشى

خۇجىنتاۋنىڭ پارسقا كېلىشى بىلەن، فرانسىيە كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيەتلىرى، نۇبىل تېنچلىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن لىيۇشاۋبۇنىڭ ھازىرغىچە تۈرمىدە يېتىۋاتقانلىقىغا قارشى نامايىش قىلدى.

ئىگەللىنىشىچە فرانسىيە دۆلەت رەئىسى سەركۇزى، خۇجىنتاۋ بىلەن ئۇچراشقاندا پەقەت سودا تىجارەت جەھەتتە سۆزلەشكەن ۋە خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ھېچ قانداق سۆز قىلمىغان. بۇنىڭغا ئېتىراز بىلدۈرگەن فرانسىيە ئاخباراتچىلار جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى جىئەن فرانچوس جۇللىراد، سەركۈزىنىڭ خىتايغا ئۇچۇق ھالدا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىككە قارشى ئاگاھلاندۇرۇش بەرمىگەنلىكىنى ئەيبلىدى.

چىگىراسىز مۇخبىرلار جەمئىيىتى خىتايغا قارشى نامايىش ئۇيۇشتۇرغان بولۇپ، نامايىش جەرىيانىدا قەپەسكە سۇلانغان ئاق كەپتەرلەرنى قەپەزدىن چىقىرىپ قويۇپ بەردى. ۋە بۇنى خىتاينىڭ تۈرمىدە يېتىۋاتقان بىگۇناھ كىشىلەرنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان.

فرانسىيىدىكى تىبەتلىك كۆچمەنلەر پارستىكى تىروكادېرو دېگەن مەيدانغا توپلىنىش نامايىش قىلدى. فرانسىيە ھۆكۈمىتى ھېچ قانداق بىر ۋەقە چىقارماستىن خىتاي دۆلەت رەئىسى خۇ جىنتاۋنىڭ 4 كۈنلۈك زىيارىتىنى مۇۋاپىقىيەتلىك ئاخىرلاشتۇرۇشى ئۈچۈن ھەر تۈرلۈك بايانات بېرىشتىن ئۆزىنى تارتقان.

فرانسىيە دۆلەت رەئىسى سەركۇزى 2008 ‏- يىلى تىبەتنىڭ سۈرگۈندىكى دائىيسى دالاي لاما بىلەن ئۇچراشقاندىن كېيىن خىتاي ‏- فرانسىيە مۇناسىۋەتلىرىدە سۈركۈلۈش پەيدا بولغان ئىدى ۋە سودا ‏- تىجارەتتە تۈزۈشكەن كېلىشىملەر ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان ئىدى.

فرانسىيە خىتاي بىلەن 20 مىليارد دوللارلىق ئېنىرگىيە، تېلېفۇن ئۇچۇر ‏- ئالاقە ۋە ئايرۇپىلان سېتىۋېلىش قاتارلىق ساھەلەردە كېلىشىم قىلدى. كېلىشىم تۈزۈلگەندىن كېيىن خىتاي فرانسىيىدىن 14 مىليارد دوللارلىق 100 دانە ئايرباس تىپتىكى ئايرۇپلان سېتىلىشىنى قوبۇل قىلدى.

خەۋەرلەردە بىلدۈرۈشىچە،

ﺑﯘ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﻛﻪﭼﯜﺭﯛﻡ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﯩﻨﯩﯔ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﺪﻩ 1000 ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﻚ ﻧﺎﺭﺍﺯﯨﻠﯩﻖ ﻧﺎﻣﺎﻳﯩﺸﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻧﺎﻣﺎﻳﯩﺶ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ، ﺧﯩﺘﺎﻱ ﺩﯦﻤﻮﻛﺮﺍﺗﻠﯩﺮﻯ، ﺗﯩﺒﻪﺕ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﻧﭽﻪ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﺸﺘﯩﺮﺍﻛﯩﺪﺍ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﻠﻐﺎﻥ.

ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا تۈنۈگەن ئىمزالانغان تىجارەت كېلىمىشىنى ئەيبلىدى ۋە سەركۇزىنىڭ خىتاي دۆلەت رەئىسى خۇ جىنتاۋنىڭ زىيارىتى جەرىيانىدا ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى قاتاردا قويۇپ، خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلەرنى تىلغا ئالمىغانلىقىنى قاتتىق ئەيبلىدى. بىلەن خىتايغا قارشى نامايىش ئېلىپ بېرىلدى.

ئىراق ۋە ئافغانىستاننىڭ ”ھىلكات غېرىپلىرى“

ئامېرىكىلىق ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇتقۇچىسى دوكتۇر مىرەكى ئامېرىكىلىق ئەسكەرلەر ئىراق ۋە ئافغانىستاندا ئىشلەتكەن ئاجىزلاشتۇرۇلغان ئۇرانيومنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قورال  – ياراقلارنىڭ بۇ دۆلەتلەردە ”ھىلكات غېرىپلىرى“ بوۋاقلارنىڭ تۇغۇلىشىغا سەۋەب بولغانلىقىنى تەكىتلىدى.

”ھىلكات غرىپلىرى“ بوۋاقلار ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىراق ۋە ئافغانىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەرگە قىلغان ھۇجۇمىدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان بىر پاجىئە…

ئامېرىكىلىق ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇتقۇچىسى دوكتۇر مىرەكى ئامېرىكىلىق ئەسكەرلەر ئىراق ۋە ئافغانىستاندا ئىشلەتكەن ئاجىزلاشتۇرۇلغان ئۇرانيومنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قورال  – ياراقلارنىڭ بۇ دۆلەتلەردە ”ھىلكات غېرىپلىرى“ بوۋاقلارنىڭ تۇغۇلىشىغا سەۋەب بولغانلىقىنى سۆزلەش بىلەن بىرگە، بۇنىڭ دۇنيانىڭ كەلگۈسىنى ئۆلتۈرۈش مەناسىدا ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

دوكتۇر مىرەكى، بۇ ئىشنىڭ ھەرگىزمۇ كۆرمەسكە سېلىنىدىغان ئىش ئەمەسلىكىنى ۋە مەسئۇللارنىڭ مۇتلەق سۈرۈشتە قىلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى.

بۇ ئىشنى ئېچىپ تاشلىغان دوكتۇر مىرەكىغا سۆز قىلغان بىر ئافغانسىتانلىق كىشى؛ كاشكى بىزنى بىر قېتىم ئۆلتۈرگەن بولسا، بۇ بەكمۇ مۇھىم بولمىغان بولاتتى، ئەمما ئۇلار بىزنىڭ كەلگۈسى نەسلىمىزنىمۇ يوق قىلىۋاتىدۇ، دېگەن شەكىلدە سۆز قىلدى.  

ئامېرىكا ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئامېرىكا ۋە ئىراق ئەسكەرلىرى ئىراقنىڭ باغداد شەھىرىدە
چارلاۋېتىپ بىر دارىلتامدا 24 بالىنىڭ ئاچلىقتىن ئىنتايىن قورقۇنۇشلۇق ھالەتكە كېلىپ قالغانلىقىنى كۆرگەن.

ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى بىر بالا قىزىق ئاپتاپتا مىدىر سىدىر قىلماي ياتاتتى، ھەممە يىرىگە چىۋىن ئولىشىپ كەتكەن ئىدى، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ يارا قىتىپ قالغان جاراھەت ئېغىزىدا چىۋىنلار  تېخىمۇ كۆپ ئىدى.

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنىڭ قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى زىيارەتلىرى شۇنداقلا خىتاي دائىرلىرى بىلەن ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار ئېلىپ بارغان سۆھبەتلىرى تۈركىيە مەتبۇئاتلىرىدە كەڭ تۈردە تارقالدى. تۈركىيىنىڭ كۆپلىگەن گېزىت ‏- ژۇرنال ۋە تېلېۋىزىيە قاناللىرى بۇ ھەقتە كەڭ تۈردە ئۇچۇر تارقاتتى. دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نوقتا شۇكى، خىتاي دائىرلىرى تۈركىيە ھۆكۈمىتى بىلەن تېررۇرلۇق ۋە بۆلگۈنچىلىككە ئورتاق قارشى تۇرۇش ھەققىدە ئۇچۇر تارقاتقان بولسىمۇ تۈركىيە مەتبۇئاتلىرىدا بۇ ھەقتە ھېچ قانداق ئۇچۇر بېرىلمىدى. 

6 كۈنلۈك خىتاي زىيارىتىنىڭ ئاخىرىقى بېكىتى بولغان بېيجىڭغا كەلگەن تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ بېيجىڭدا، خىتاي خەلقئارا تەتقىقات ئىنىستىتۇتىدا ئۆتكۈزۈلگەن يۇمۇلاق ئۈستەل يىغىنىغا قاتناشىتى. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ يىغىنغا قاتناشقۇچىلارنىڭ ، خىتاي ‏- تۈركىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئەنقەرەنىڭ تاشقى سىياسىتى ھەققىدە سورىغان سۇئاللارغا جاۋاپ بەردى. داۋۇتئوغلۇ، تۈركىيىنىڭ خىتاي ۋە باشقا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن تەرەققى قىلىۋاتقان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ غەرب ئەللىرىنىڭ ئورنىغا قويىدىغان بىر كاندىدات ئەمەسلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكرارلىدى.

خەۋەردە بىلدۈرۈشىچە، ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ شى جىنپىڭغا، تۈركىيىنىڭ بىر جۇڭگۇ سىياسىتىنى كۈزىتىپ كېلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. قەشقەر ۋە ئۈرۈمچىگە بارغانلىقىدىن مەمنۇن بولغانلىقىنى ئىپادىلىدى. مىنىستىر ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ قەشقەرنى تۈرك تىل لۇغىتى يېزىلغان يەر دەپ ئىپادىلەپ، خىتايدىن باشقا دۆلەتلەردىمۇ خىتاي بولغانغا ئوخشاش تۈركىيىنىڭمۇ باشقا يەرلەردە ئىرقداش، قېرىنداش خەلق تۇغقانلىرى بارلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇلاردىن ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. داۋۇتئوغلۇ ئۇيغۇرلارنى خىتاي بىلەن تۈركىيە ئوتتۇرىسىدا دوستلۇق ۋە ھەمكارلىق كۆۋرۈكى دەپ قارايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئۇيغۇرلار بىلەن كۈلتىر ‏- مەدەنىيەت جەھەتتىكى مۇناسىۋەتلىرىنى تەرەققىي قىلدۈرۈشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

خەۋەردە بىلدۈرۈشىچە، مىنىستىر ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ يەنە خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ياڭ جىچى بىلەن ئۇچراشقان.

 ئىخلاس خەبەر ئاگېنتلىقىنى 2 ‏- نۇيابىر كۈنىدىكى خەۋىرىدە بىلدۈرۈشىچە 6 كۈنلۈك رەسمى زىيارىتىنى قەشقەردىن باشلاپ بېيجىڭدا ئاخرلاشتۇرغان تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ بۈگۈن كەچ دۆلىتىگە قايتتى.

خەۋەردە بىلدۈرۈشىچە، تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ بېيجىڭدىكى زىيارىتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ بولغاندىن كېيىن، تۈركىيىنىڭ بېيجىڭدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىخانىسىدا مۇخبىرلارنى كۈتىۋېلىش يىغىن ئۇيۇشتۇردى ۋە مۇخبىرلارنىڭ سوئاللىرىغا جاۋاپ بەردى. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ مۇخبىرنىڭ سوئالىغا جاۋاپ بېرىپ، خىتاي دائىرلىرىدىن، ئۈرۈمچى ۋە شىئەنگە بىۋاستە ئايرۇپىلان ئۇچۇشنى تەلەپ قىلغان. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ يەنە خىتاي بىلەن تۈركىيە ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت مۇناسىۋەتلىرىنى تىلغا ئېلىپ، كۈلتېر ‏- مەدەنىيەت جەھەتتە، ئۇيغۇر رايونىغا قارىتا، تارىخى ۋە مەدەنىيەت مۇناسىۋەتلىرىمىز بارلىقى ھەققىدە خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن ئېنىق بىر شەكىلدە سۆزلەشتۇق. خىتاينىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىمىز، بۇ ھەقتە خەلقئارا قانۇنغا ئۇيغۇن ھالدا ھەرىكەت قىلىۋاتىمىز. ئەمما ئوخشاش ۋاقىتتا ئۇيغۇر رايونىنىڭ تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا بىر دوستلۇق كۆۋرۇكى رولى ئوينايدىغانلىقى سەۋەبىدىن بۇ رايونغا تۈركىيىنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشى ئېشىۋاتقانلىقىنىڭ نۇرمال ئىكەنلىكى ھەققىدە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ مۇۋاپىق كۆرۈلگەنلىكىنى بىلدۈردى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئۈرۈمچىگە بىر تۈرك سانائەت رايونى قۇرۇش ھەققىدە بۇنىڭدىن ئىلگىرى تۈزۈشكەن كېلىشىمنامىنى ئەمەلىيلەشتۇرۈشكە قەدەم بېسىش ھەققىدە سۆزلەشكەنلىكىنى بىلدۈردى. خىتايلارمۇ، بۇ ھەقتە تۈركىيىنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى پائالىيەتلىرىنىڭ ئېشىۋاتقانلىقىغا ئىجابىي قاراۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن.

 2010 ‏- يىلى 10 ‏- ئاينىڭ 31 ‏- كۈنى تۈركىيە گېزىتىدە، ئاخباراتچى باتۇخان ياشار تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ كۆز ياشلىرى ۋە ئەنقەرەدىكى كۈتىۋېلىش دېگەن تېمىدا بىر ماقالە ئېلان قىلىندى. بۇ ماقالىنىڭ ئاپتۇرى باتۇخان ياشار ئەپەندى، تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ بىلەن قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى شەھەرلەرنى زىيارەت قىلغان ئاخباراتچىلاردىن بىرى ئىكەن.

باتۇخان ياشار ئەپەندى ماقالىسىنى مۇنداق باشلغان: تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ بىلەن بىرلىكتە ئۈچ كۈندىن بىرى خىتايدا زىيارەتتە بولىۋاتىمىز. ئەمما بۇ زىيارەت، بېيجىڭ، شىئەن، ھوڭكوڭ ۋە ياكى شاڭخەيدىن باشلىمىدى. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ ئەنقەرەدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇھىم شەھەرلىرىدىن بىرى بولغان قەشقەرگە كەلدى. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنىڭ ئۆزى دېگەنگە ئوخشاش، مەھمۇت قەشقىرى ۋە يۈسۈپخاس ھاجىپقا سالام بەرگەندىن كېيىن بۇ قېتىم باشقا بىر مۇھىم ئاتا يۇرتى ئۈرۈمچىگە كەلدى. ئۆتكەن يىلى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئابدۇللاھگۈل بىلەن بىرلىكتە ئۈرۈمچىگە كەلگەن ئىدۇق. بۇ زىيارەتنىڭ ئارقىسىدىنلا يۈز بەرگەن 5 ‏- ئىيۇل قانلىق ۋەقەلەر بولغانلىقىغا تېخى ئۇزۇن ۋاقىت ئۆتمىدى. ئەنقەرە بىلەن بېيجىڭ جىددى بىر سۈركۈلۈش باسقۇچقا بېرىپ قالدى. چۈنكى ئۇيغۇرلار پەقەت بىر مىللەت بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئەمەس بەلكى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلىتىنىڭمۇ ئىنتايىن سەزگۈر بىر مەسىلىسى بولغانلىقى ئۈچۈن تۈركىيە بۇ ۋەقەگە قاتتىق قارشى تۇردى. مۇشۇنداق بىر ۋەقە يۈز بېرىپ ئارقىنلا، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ ئەنقەرەدىن بىۋاستە قەشقەرگە كەلدى. خىتاي قانداق بولۇپ بۇ زىيارەتكە روخسەت قىلدى؟ دېگەندەك بىر سوئال ئەقلىمىزگە كېلىدۇ. بۇ ھەقتە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى ئەيىبلىمەسلىك كېرەك. ئەخمەت داۋۇت ئوغلۇ ئۇ قانلىق ۋەقەلەردىن كېيىن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى كرىزىست يۈز بەرگەن مۇناسىۋەتلەرنى ياخشىلىدى. بۇمۇ يەتمىگەندەك تېخى تۈركىيىنىڭ شەرقىي تۈركىستان بىلەن بولغان باغلىنىشلىق مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ كۈچەتتى. بۇ ئەڭ گۈزەل مۇۋاپىقىيەتلىك بىر دىپلوماتىيە ئېلىپ بېرىش.

 ئاخباراتچى باتۇخان ياشار ماقالىسىنىڭ داۋامىدا يەنە مۇنداق دېگەن: ئەمەلىيەتتە، بىر مەزگىل تەرەققىياقى قىلىشتا كەينىدە قالغان شەرقىي تۈركىستان رايونىنى دۇنياغا ئېچىشنى مەقسەت قىلىۋاتقان خىتاي دائىرلىرى بۇنى تۈركىيە بىلەن بىرلىكتە مۇمكىن بولىدىغانلىقىنى ياخشى چۈشىنىپ يەتكەن بىر ۋەزىيەتتە. چۈنكى، بېيجىڭ، دۇنيادىن مۇناسىۋىتى ئۇزۇلۇپ قالغان ھەتتا تېررۇرلۇققا ياردەم بەرگەن دەپ قاراپ بېسىم قىلىدىغاندۆلەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان سۈرىيىنى تۈركىيىنىڭ قولىدىن تۇتۇپ يېتەكلىشىش نەتىجىدە خەلقئارا جەمئىيەتتە ئېتىبارلىق بىر دۆلەتكە ئايلانغانلىقىنى چۈشەنگەن. تۈركىيىنىڭ ئىرانغا ئالاقىدار كرىزىستنىڭ تىنچلىق يول بىلەن ھەل قىلىنىشى ئۈچۈن دۇنيا جامائىتى ئالدىدا قانچىلىك تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنى كۆردى. بىزگە نىسبەتەن خىتاي شۇنى قارار قىلدى. بىز ئۇيغۇر رايونىنى دۇنيادىكى سەرمايە ‏- مەبلەغ سالىدىغان شېركەتلەرگە ئاچىمىز. مەبلەغ سالغۇچىلار ئۈچۈن بۇ رايوننى جەلپ قىلارلىق ھالغا كەلتۈرىمىز، بۇنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە تۈركىيىنى قوللىنىمىز. ئەنقەرە، خىتايدىكى مەركىزى ھۆكۈمەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى قانچىلىك ياخشى بولسا، ئۇيغۇر رايونىغا قىلالايدىغان ياردەمنىڭ شۈنچىلىك ئاشىدىغانلىقىنى چۈشەنگەن بىر ۋەزىيەتتە. شۇنىڭ ئۈچۈن ئالدىمىزدىكى كۈنلەردە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئىستىراتېگىيە ئورتاقىلىق كېلىشىمى تۈزىلىدۇ. بۇنى شۇنداق ئىپادىلەش بەلكى توغرا بولىدۇ، تۈركىيە بىلەن خىتاي ئىستىراتېگىيىلىك ئورتاق بولىدۇ، ئۈرۈمچىدە تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىر ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ بىلەن بىرلىكتە چوڭ مەسچىدتە جۈمە نامىزى ئوقۇدۇق. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنى مەسچىتتە كۆرگەن ئۇيغۇرلار باشتا ھەيران قالدى. چۈنكى تۈنجى قېتىم بۇنداق بىر ئىش بولىۋاتاتتى. تۈنجى قېتىم تۈركىيىدىن كەلگەن بىر مىنىستىر ۋە ھەيئەتنى كۆز ئالدىدا كۆرىۋاتاتتى. نامازدىن كېيىن بولسا ھاياجانلىق مىنۇتلار ئۆتتى. ئۇيغۇرلار جۈمە نامىزىدىن كېيىن ئۇزاقتىن كەلگەن توغقانلىرىنى كۆز ياشلىرى ئىچىدە قۇچاقلىدى. كۆزلىرىدىن ئاققان ئۇ ياشلار ئەسلىدە ئوتتۇرىمىزدىكى مۇناسىۋەت بېغىنىڭ ھېچ ئاجىزلىمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇراتتى.

 تۈركىيە سىتار گېزىتىنىڭ ئوبزۇرچىسى، تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنىڭ قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى زىيارىتىنى، ”خىتاي ئەجدارھانى گۈزەللىككە قايىل قىلىپ مۇۋاپىقىيەت قازانغان بىر دىپلوماتىيە چۈشەنچە“ دەپ باھا بەردى.

 تۈركىيە گېزىتىنىڭ 2010 ‏- يىلى 11 ‏- ئاينىڭ 1 ‏- كۈنىدىكى سانىدا يەنە ئوبزۇرچى يىلماز ئۆزتنۇنا تەرىپىدىن ”خىتايدىن ئامېرىكىغىچە“ دېگەن تېمىدا، يېزىلغان بىر ماقالە ئېلان قىلىندى.

ماقالە مۇنداق باشلانغان: تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، ياۋرۇپا قىتئەسىدە بالقان، ئاسىيادا ئاناتۇلىيە، كاپكاسىيە، ئوتتۇرا شەرق دۆلىتى. ئەمما تۈرك قەۋمى ئوخشاش ۋاقىتتا شەرقىي ياۋرۇپا، ئوتتۇرا ئاسىيا، شەرقىي ئاسىيا مىللىتىدۇر. شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرا ئاسىيادا، خىتاينىڭ باشقۇرۇشىدا، تۈركىيە زىمىدىن ئىككى ھەسسە چوڭ بىر ئۆلكە. بىز تۈركلەرگە دۆلىتىمىزنىڭ رەسمى دىنى دەپ ھەنەفى، سۈننى ئىسلام دىنى قوبۇل قىلدۈرغان 921 ‏- يىلىدىكى قاراخانىيلار خاقانىمىز سۇلتا ئابدۇلكەرىمخان سۇتۇق بۇغراخان شەرقىي تۈركىستاندىكى بۈيۈك تۈرك مەدەنىيەت بەلگىسى بولغان قەشقەردىكى قۇتلۇق قەبىرگاھىدا ياتىدۇ. تۈركىي تىللار دىۋانى ئىسىملىك تۈرك لۇغەت كىتابىنىڭ مۇئەللىپى، قاراخانىلار سۇلتانىنىڭ شاھزادىسى مەھمۇت قەشقىرى ۋە تۈرك شېئىرىيەت مەيدانىدا تۈنجى يېزىلغان سىياسەتنامە دەپ ئاتالغان قۇتادغۇبىلىكنىڭ مۇئەللىپى، قاراخانىيلار ساراي مىنىستىرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ. تۈركلەرنىڭ كەلگۈسىنى ۋە بۈگۈنكى مىللەتكە ئايلىنىشىمىزغا ئاساس سالغان ئىككى نەپەر بۈيۈكلىرىمىزنىڭ قەبرىگاھلىرىمۇ قەشقەردە. ھەر ئىككى ئەسەر بىزگە ئاناتۇلىيىنى ئېچىپ، تۈركىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ئاساس سالغان مالازغىرت غەلبىسىدىن بىر قانچە يىل ئىلگىرى يېزىلدى. بىز مۇشۇنداق بىر مەدەنىيەت بىلەن ئاناتۇلىيىگە كەلدۇق. تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇ مۇشۇنداق بىر مەنىۋىي قىممىتى بار ئورۇننى زىيارەت قىلدى. باشقۇرۇشتا كوممۇنىست سېستىمى، ئىقتىسادى جەھەتتە ئەركىنلىك سىياسىتى يۈرگۈزىۋاتقان خىتاي ھاكىمىيىتى، بىز تۈركىيە تۈركلىرىنى زىيارەت قىلدۈرۈشتا داۋاملىق شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېغىر دەرىجىدە خىتايلاشتۇرۇلغان شەھىرى ئۈرۈمچىنى زىيارەت قىلىشقا روخسەت قىلاتتى. قەشقەرگە، يەكەنگە، غۇلجىغا ۋە تۈرپانغا ھېچ يېقىنلاشتۇرمايتتى.

تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنىڭ قوشنىلار بىلەن ھېچ قانداق مەسىلە قالماسلىق، دۇنيادىكى پۈتكۈل دۆلەتلەر بىلەن تىنچلىق ئورنىتىش شەكىلىدىكى تاشقى سىياسەت نەزىرىيىسىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش مەيدانىغا كىرگۈزۈلگەن خىتاينى زىيارەت قىلىشى، دۇنيانىڭ ئەڭ كۆپ نۇپۇسقا ئىگە دۆلەت خىتاي بىزگە كۆپ نەرسە ساتىدۇ، بىزدىن ئاز نەرسە ئالىدۇ. ئەخمەت داۋۇتئوغلۇنىڭ بۇ قېتىمقى قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى زىيارىتى، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە بېسىلغان مۇھىم باسقۇچ. تۈركىيە ئۈچۈن خىتاي ئىستىراتېگېيىلىك ئورتاق بولالمايدۇ، خىتاي بىلەن ئېلىپ بېرىلغان بۇ مۇناسىۋەتلەر ھەرگىزمۇ ئامېرىكىنىڭ ئورنىغا خىتاي بىلەن ئىستىراتېگېيىلىك ئورتاق بولۇش ئەمەس، خىتاي ھەر قانداق شارائىتتا ھەرگىزمۇ تۈركىيىنىڭ ئىستىراتېگېيىلىك ئىتتىپاقدىشى بولالمايدۇ. تۈركىيە ئامېرىكىنىڭ ئىستىراتېگېيىلىك ئىتتىپاقدىشى.

 مەنبەسى: www.rfa.org/uyghur

   بۇ يىغىن زالىنىڭ كارىدۇرىدا يەنە رەسىم كۆرگەزمىسى ئېچىلدى.
 بۇ رەسىم كۆرگەزمىسىدە ئاساسلىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتىنى تونۇشتۇرۇدىغان ۋە 5 ‏- ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنى ئەكس ئەتتۈرگەن 50 پارچىدىن ئارتۇق چوڭ ھەجىمدىكى رەسىملەر ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىيىملىرى قويۇلغان.
 
 يېقىندىن بۇيان خىتاي دائىرلىرى تۈركىيىنىڭ ئەنقەرە ۋە ئىستانبۇل شەھەرلىرىدە خىتاينى تونۇشتۇرۇش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىپ، ﺧﯩﺘﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﯞﻩ ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﺋﯚﻣﯩﻜﻰ ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯚﻣﻪﻙ ﺋﻪﻧﻘﻪﺭﻩ ۋە ئىستانبۇلدا ئويۇن قويغان ئىدى. بۇ پائالىيەتكە كۆپ ساندا ئۇيغۇر سەنئەتچىلەر ئۇيۇن كۆرسەتكەن بولۇپ، ﺧﯩﺘﺎﻱ ﺑﯘ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻨﻰ ﺧﯩﺘﺎﻱ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﻮﻧﯘﺗﯘﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﯩﻨﻼﺭ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺋﯘﺳﯘﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺧﯩﺘﺎﻱ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻫﯧﭽﻘﺎﻧﺪﺍﻕ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﻳﻮﻗﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ئېيتىشقان.
 شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى، خىتاينىڭ تۈرك خەلقىنىى ئالداش، ۋە شەرقىي تۈركىستانغا بولغان قىزغىنلىقىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرىگە تۈرك خەلقىنىڭ ئالدىنىپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى ئاڭلىتىپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزىۋاتقان زۇلۇملىرىنى دەلىل پاكىتلار بىلەن تونۇشتۇرۇپ كەلمەكتە.

سۆرەت: 2010 ‏- يىلى 11‏- ئاينىڭ 2 ‏- كۈنى ئىستانبۇلدىكى بەكىركۆي ئىمامخاتىپ تولۇقئوتتۇرا مەكتەپتە ئۇيغۇرلارنى تونۇشتۇرۇپ ئېچىلغان رەسىم كۆرگەزمىسىدىن كۆرۇنۇشلەر 

 1 – خەۋەرلەر،

2 – سەمەندەر ناملىق تارىخى روماننىڭ52– سانى،

 3 – ئىسلامىي نەشىد: كۆڭلۈمنىڭ سۇلتانى!،

 4 – ئابدۇرېشىت مەخسۇم ھاجىم جۈمە خۇتبىسى 21– سانى،

 5 – ئىسلامى نەشد: تەلەئەل بەدرۇ ئەلەينا!،

 6 – شېئىر: دېھقان يىغلايدۇ،

 7 – ناخشا: ئۇيغۇرۇم،

 8 – ماقالە: ھالالغا ھېساب بار، ھارامغا جازا،

 9 – سامى يۈسۈف ئىجراسىدا ئىسلامى نەشىد،

10 – تارىخى رومان: ”ئەنجانباي 17 – سانى“،

     خاتىمە مۇزىكىسى   قاتارلىق پروگراممىلەر دىققىتىڭلاردا بولىدۇ، ۋاقتىدا ئاڭلىشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمىز.

ھۆرمەت بىلەن: ئىستىقلال رادىئو – تېلېۋىزىيە تورى